نقش فرهنگ در آثار هنری آفریقا

آثار هنری آفریقا، بر خلاف هنرهای اروپایی، عموما مصرف کاربردی هم دارند. یک اثر هنری ممکن است به عنوان یک وسیله خانگی و یا زینت دهنده بدن استفاده شود و یا نمایانگر نقش اجتماعی یا مذهبی باشد. این اشیاء علاوه بر موارد مصرفی، ارزش هنری هم دارند زیرا هنرمندان ماهر برای خلق و طراحی آنها به زیبایی بصری و مفاهیم اسطوره‌ای توجه کرده‌اند. اشیاء هنری که نیازهای خانه را برآورده می‌کنند شامل سبد، ظروف آب، وسایل پخت و پز، تکیه‌گاه‌های حکاکی شده سر،  صندلی و چهارپایه هستند. اشیائی مانند نقاب و مجسمه در مناسک مذهبی استفاده می‌شوند که یادآور و محافظت کننده بقایای اجداد هستند. زینت‌های شخصی ممکن است به صورت جای زخم روی بدن، جواهرات و یا عصایی باشد که نشان دهنده هویت و پایگاه اجتماعی فرد است. اشیاء هنری افریقایی به ندرت تنها یک مورد مصرف دارند. برای مثال یک قطعه جواهر ممکن است هم برای زینت بدن، اعتبار شخص و همزمان بخشی از یک آیین مذهبی باشد که حامل آن را از نیروهای اهریمنی حفظ می‌کند.

اشیاء هنری برای زندگی روزمره

فرهنگ آفریقایی، اشیاء کاربردی مانند مبلمان، ظروف و وسایل خانه را به کمک نقشه‌ای که از ذهن گرفته شده، تزئین می‌کند. از بین اشیاء زینتی که مصرف روزمره دارند می‌توان به انواع سبدها، ظروف سفالی دست‌ساز، ظروف چوبی حکاکی شده، ظروف پخت و پز، چهارپایه و تکیه‌گاه سر اشاره کرد.

سبد، ظروف سفالی و ظروف آشپزخانه

سبدها  وسیله‌ای برای نگهداری و حمل و نقل بوده و از مواد به دست آمده از گیاهان، بافته یا دوخته می‌شوند. اغلب، مردان سبد می‌بافند و از آن برای حمل البسه و وسایل شخصی مانند دارو و لوازم آرایش استفاده می‌کنند. زنان اغلب از روش دوخت برای تهیه سبدها استفاده می‌کنند، به این ترتیب که رشته ها را به هم پیچ داده و سپس رشته های پیچ داده شده را به هم وصل می‌کنند و توسط نوارهای محکم می‌دوزند. بعضی از سبدها چنان محکم بافته می‌شوند که از آنها برای حمل آب استفاده می‌شود. زنان زولو (zulu) واندبل (Ndebele) ساکن در جنوب آفریقا از رشته های رنگی به هم تابیده شده برای درست کردن الگوهای سبد استفاده می‌کنند.

 

لیوانی که در عکس دیده می‌شود از چوب به دست آمده از حوزه رودخانه کنگو تهیه شده است و ماده اولیه هنری برای مردم کوبا ( kuba) است. هنرمندان کوبا از الگوهای هندسی برای زینت اشیاء استفاده می‌کنند، مانند این فنجان چوبی دارای چهار پایه و دسته ای به شکل بدن انسان است.

بیشتر ظروف سفالی  به منظور نگهداری مایعات و مواد غذایی به کار می‌روند البته برخی از ظروف در مراسم مذهبی استفاده می‌شود. ساخت ظروف سفالی عموماً از وظایف زنان است، ولی در آفریقای مرکزی و غربی، مردان سفالگر نیز وجود دارند؛ البته این مسئله به نوع استفاده از آن ظرف بستگی دارد. برای مثال در نیجریه زنان، ظروف سفالی مناسب برای مصرف خانگی را می‌سازند و مردان ظروف مربوط به مناسک را  تهیه می‌کنند. در هر دو حالت محصول به دست آمده از ظرافت و زیبایی خاصی برخوردار است در حالی که شکل استفاده از آن فرق می‌کند. به عنوان مثال زنانی که در تهیه سبد، از روش دوختن استفاده می‌کردند، در این جا هم یک رشته نوار گل رس را به دور قالب پیچیده و آن را به کوزه تبدیل می‌کنند. مردان هم در ساخت کوزه از قالب استفاده می‌کنند ولی گل آنها به شکل نوار نیست بلکه یک تکه است. مردم ایگبو (igbo) در کشور نیجریه نیز در ساخت ظروف خانگی و هم ظروفی که برای مراسم است، از شیار، گل میخ و کنده‌کاری‌های برجسته برای تزیین استفاده می‌کنند. مشابه این تزئینات برروی کوزه‌هایی که برای پیشکش به معابد برده می‌شوند نیز وجود دارد.

قاشق و دیگر لوازم خورد و خوراک معمولاً چوبی بوده و به‌طرز استادانه‌ای کنده‌کاری شده‌اند. ظروفی که برای نگهداری خوراکی و مایعات و یا به عنوان ظروف نوشیدنی، تزئین شده‌اند، اغلب از جنس چوب یا گل رس هستند. وسایل منزل از این نوع نشان دهنده اعتبار، درجه و پایگاه اجتماعی مالک آن است. برای مثال در قرن نوزدهم در کوبا واقع در مرکز آفریقا، در منزل اشخاص سرشناس، ظروفی کنده‌کاری شده از جنس چوب با شمایلی از بدن و سر انسان، در مراسم تدفین برای سرو شراب خرما بین هواداران توزیع می‌شد. به این روش، رؤسا وفاداری هوادارانشان را نسبت به خود افزایش می‌دادند.

مبلمان

چهارپایه و تکیه‌گاه سر از اشکال سنتی مبلمان در آفریقا است. چهارپایه ها مانند دیگر لوازم منزل می‌توانند همزمان کارکردی روزانه و معنوی داشته باشند. چهارپایه های چوبی به‌شکل استادانه کنده‌کاری و طراحی می‌شوند به ویژه اگر برای مراسم ساخته شوند. اهالی لوبا (luba) در آفریقای مرکزی، چهارپایه‌ای به نام کاریاتید (caryatid) می‌سازند که در آن از شمایل زن یا مرد کنده‌کاری شده چوبی استفاده می‌شود (مانند عکس). از این چهارپایه ها در مراسم شاهانه استفاده می‌شود. در بیشتر چهارپایه های اهالی لوبا، زنی زانو زده است که نشان‌دهنده اهمیت اجداد زن، برای صاحب آن است. در بین اهالی آشانتی (Ashanti) در غنا، دو نوع چهارپایه، خانگی و مقدس، وجود دارد. مقدس‌ترین چهارپایه، چهارپایه‌ای از طلا است که نشانه‌ی از آن قبیله نیز هست. کسی حق ندارد روی این صندلی طلایی بنشیند و در نوع خودش قابل احترام و مقدس است. اهالی آشانتی برای چهارپایه‌های خانگی و شخصی نیز ارزش زیادی قائل هستند زیرا اعتقاد دارند هر بار که شخصی روی چهارپایه می‌نشیند بخشی از روح او جذب چهارپایه می‌شود  به همین دلیل وقتی چهارپایه‌ای بی‌استفاده است آن را سروته می‌کنند تا شخص دیگری روی آن ننشیند. یک نمونه از چهارپایه‌ی آشانتی، شامل نشیمنگاهی منحنی و پشتی کنده‌کاری شده است که نشان‌دهنده پایگاه اجتماعی صاحب آن است.

 

تکیه گاه سر چوبی مانند بالشت برای نگهداری از سر و گردن ساخته شده است و یکی از عناصر مهم در خانه اکثر آفریقایی‌ها است. این شیء اغلب کنده‌کاری شده و در ظاهر مانند یک چهارپایه کوچک است که صفحه‌ای منحنی شکل برای نگهداری از سر و حائلی کنده کاری شده دارد. بالا نگه داشتن سر باعث می‌شود موهای تزئین‌شده‌ی مردان و زنان در طی شب خراب نشود. در میان اهالی شونا (shone) در جنوب آفریقا، تکیه‌گاه‌ها، با چهره‌ی هندسی تزئین شده و کارکرد دیگر آن سهولت ارتباط با ارواح نیاکان است. به عقیده مردم شونا، انسان هنگام خواب، ارواح نیاکان را ملاقات می‌کند. درحال حاضر فقط غیبگوها از تکیه‌گاه‌ها به این منظور استفاده می‌کنند.

 

نویسنده: Thomas Lepeltier

منبع: Encarta 2009

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *