گزارش کارگاه آسیب‌شناسی سکونت و خانه: ما و اشیاء خانگی‌مان

چهارمین کارگاه از مجموعه کارگاه‌های آسیب‌شناسی سکونت و خانه، توسط انجمن غیردولتی رنگاهنگ فروغ اندیشه (رافا) و با حمایت اداره کل فرهنگی و اجتماعی استانداری البرز، ساعت ۱۰ صبح روز پنج‌شنبه ۲۶ مهر ۹۷ و با حضور ۸ نفر از علاقمندان، در دفتر انجمن برگزار شد.

در آغاز، منیژه غزنویان، متخصص انسان‌شناسی فضای خانگی، در خصوص آسیب‌شناسی اشیا در خانه و اینکه چرا پرداختن به این موضوع اهمیت دارد، صحبت کرد. او گفت: «در نظر بگیرید خانه ایرانی که در همه سفرنامه‌های تا زمان صفویه و اوایل قاجار اروپایی‌ها، خلوت و با اشیاء کم تصویر شده، امروز به موزه‌های شخصی هر کدام از ما بدل گشته است. چه اتفاقی در ذهن ایرانی افتاده است؟ این انباشت وسایل که گاه غیرضروری و صرفا تابع مد هستند، گاه برای همه ضروری نیستند، گاه باید جانشین شی‌ای قدیمی‌تر شوند نه هم‌نشینش و… چه مسائلی را برای جامعه ایران درست کرده‌اند؟» وی ادامه داد: «این نگاه انباشت‌گون به اشیاء، گذشته از آنکه برداشت بیش از اندازه از منابع زمین هستند و به خودی خود مسئله دارند، تهیه جهیزیه برای زوج‌های جوان را هم بسیار گران و دشوار می‌کنند. به لحاظ تعداد و اندازه در اغلب مواقع در تناسب با خانه‌هایمان نیستند. در شرایطی که خانه‌ها به جبر جمعیت و اقتصاد، دارند کوچک و کوچک‌تر می‌شوند، مبلمان ما بیشتر و حجیم‌تر و بزرگ‌تر می‌شود. همین، درک ما از خانه‌مان را کوچک‌تر می‌کند که عامل نارضایتی بسیاری از افراد است. امکان گردهمایی‌های فامیلی و نیز بازی و تحرک روزمره کودکان در خانه را کمتر می‌کند.

زمان و انرژی زیادی از خانم خانه برای نگهداری و تمیز کردنشان می‌گیرد. با شکل بی‌ثباتی سکونتی که چه مستاجر و چه مالک، امروز در ایران دارند و اثاث‌کشی یک امر اجتناب‌ناپذیر در زندگی‌های اغلبمان است، چه حجمی از فشار و هزینه را به ما و خصوصا به جسم کارگران باربری وارد می‌کند که کمترین آموزش، ابزار و امکانات را دارند و بسترهای معمارانه خانه‌های ما نیز بار مضاعفی به دوش آن‌ها می‌اندازند. به همه این‌ها اضافه کنید وقوع یک زمین‌لرزه یا سانجه طبیعی از این دست را که سرزمین ما طی تاریخش با آن همراه بوده است. پس از زلزله، اسکان افراد یک دغدغه است و انبار کردن اشیایشان که چند برابر فضای خودشان فضا نیاز دارد یک دغدغه دیگر. ساخت خانه و جبران ضرر وارده یک سمت است و جبران خسارت سرمایه‌ای که به پای خرید این اشیاء رفته بوده یک سمت دیگر. می‌بینید که چه‌قدر اشیاء دارند در خانه‌های ما حکمرانی می‌کنند و چه تبعاتی به دنبال دارند. ما در این کارگاه‌ها می‌خواهیم کمی فرهنگ امروز جامعه‌مان را از این منظر، واکاوی کنیم و پشه‌نامه‌ها یا صورت‌جهیزیه‌ها در این راه، سرنخ‌های خوبی برای مطالعات تاریخی این حوزه هستند.»

در ادامه، دکتر شایسته مدنی، متخصص حوزه‌ جامعه‌شناسی مصرف و فرهنگ مادی و رئیس هیات مدیره انجمن ضمن خوشامدگویی، مطالب مطرح شده در نخستین کارگاه و در بخش کارگروه اشیاء را به طور خلاصه چنین بیان کرد:

«در نخستین کارگاه مشارکتی از اعضای گروه خواسته شد با نگاه آسیب‌شناختی به اشیاء، آنها را به طور جمعی دسته‌بندی کنند که نتیجه آن از این قرار شد:

عدم هماهنگی کاربرد و نیاز: گاهی لوازمی که در خانه داریم حجیم و غیراصولی هستند و با فضای خانه هماهنگ نیستند، مثل مبلمان‌های بزرگی که به تازگی در بازار وجود دارند، گاهی موضوع سِت بودن اشیاء ما را به سمت و سویی می‌برد که از اشیائی که ممکن است مناسب باشند چشم‌پوشی می‌کنیم، این عدم هماهنگی در سه سطح؛ کاربرد، زیبایی و معنا خودشان را نشان می‌دهند.

طبیعت در خانه: که به حضور گیاهان و حیوانات اشاره داشت، اغلب گیاهانی که در منزل وجود دارند در شرایط مناسبی نگهداری نمی‌شوند و به مرور از بین می‌روند یا حیوانات خانگی نه به معنای همراه بلکه به عنوان یک شیء در خانه حضور داشته و مشکلات خودشان را دارند،

انبار: اشیائی که قرار است انبار شوند از جمله مسائلی است که در آن کارگاه اشاره شد. برخی از لوازم سالی یکبار به کار می‌آیند، مثل رختخواب و ظروف برای مهمان، این وسایل فضای انباری مانندی می‌خواهند که قابلیت نگهداری داشته باشد و مانع از کثیف شدنشان هم بشود. گاهی لوازمی برای روز مبادا در انباری ذخیره می‌شوند مثل ابزار، لوازم خودرو. جای برخی از وسایل مانند نردبان در انباری است و بعضی نیز عادت دارند خرید خوراکی‌هایی را سالانه انجام دهند و در انبار نگهداری کنند. این تنوع اجناس به نظر می‌رسد تنوعی در شکل و فضای انباری را نیز می‌طلبد.

وسایل غیرضروری و کم‌مصرف نیز بخش دیگری از مباحث آسیب‌شناختی اشیاء بود. لوازمی که زمانی مُد شده و خریده شده بودند، امروز روی دست صاحب آن مانده‌اند، مثال ملموس این موضوع دستگاه سرخ‌کن است.

اجبار بازار و تحمیل فرهنگی: گاهی شیئی را لازم داریم اما گران است، گاهی می‌دانیم فلان وسیله چندان هم خوب نیست اما در بازار بغیر آن چیز دیگری پیدا نمی‌شود، گاهی بعضی لوازم به لحاظ فرهنگی و عرفی اعتبار می‌آورند بدون آنکه مسائل مهمتری را در نظر بگیریم، مثل لوسترهای سنگین آنهم در کشور زلزله‌خیزی مانند ایران. ۶- دکور: دکور و اشیاء دکوری بخش دیگری از آسیب‌شناسی اثاثیه است.

نگهداری و مراقبت: نظافت و مراقبت از لوازم هم گروه دیگری بود که در اینجا مطرح شد.

چیدمان نامناسب: بعضی وقتها طراحی و چیدمان وسایل در راستای راحتی و کاربردی بودن آن نیست، مثل کابینت‌های بزرگ که در گوشه قرار دارند و چندان قابل استفاده نیستند.

هدیه: این بخش هم یکی از چالش برانگیزترین قسمت‌های کارگاه بود، اشیائی از طرف دوستان و اقوام هدیه می‌شوند که به دلایل مختلف لازم است آنها را نگه داشت. برخی یادگاری هستند و بعضی دیگر عتیقه شده‌اند. این هدایا هم فضایی را در خانه به خود اختصاص می‌دهند،

بازیابی و بازیافت اشیاء و تغییر کاربری: ما در اطراف خود با لوازمی روبرو هستیم که به هر دلیلی می‌خواهیم بعداً کاربری‌شان را تغییر دهیم و به شکل دیگری از آنها استفاده کنیم. نخست اینکه این کار نیاز به زمان و صرف انرژی ذهنی دارد و دوم اینکه سرعت تبدیل این لوازم به کالای مناسب دیگر بسیار کندتر از سرعت تولید لوازمی است که در این دسته جا می‌گیرند، در نهایت ما همیشه از روند بازیافت عقب هستیم و با لوازمی که نمی‌دانیم بعداً به چه درد می‌خورند درگیریم.

اشیاء از رده خارج: در این بین اشیائی هم هستند که از رده خارج شده‌اند، نه می‌توان بخشید و به می‌توان دور انداخت، مثل دوربین‌های فیلمبرداری قدیمی، نوارهای وی‌اچ‌اس، کتاب و جزوات درسی.»

پس از این مقدمه نسبتاً مفصل حاضران که شامل معصومه اکبری، سارا صامی، فرانک نجاتی، حامد جلیلوند، مقدم مهدوی، شایسته مدنی و منیژه غزنویان بودند، قرار شد پس از بحثی درون خود، در خصوص اشیاء و لوازم ضروری و غیرضروری خانه‌های امروز تصمیم‌گیری کنند. به همین منظور از افراد خواسته شد هر آنچه در خانه‌ها وجود دارد را در برگه‌های جداگانه‌ای بنویسند؛ این فهرست باید بدون هیچ محدودیتی، همه‌ اشیاء را در برگرفتن، از وسایل داخل آشپزخانه تا انباری، البته کالاهای مصرفی از این قاعده مستثنی شدند. تعداد اشیاء فهرست‌شده در کارگاه به بیش از ۲۰۰ قلم رسید که تازه جمع اذعان داشت قطعا حضور ذهن کافی وجود نداشته و بسیاری موارد از قلم افتاده‌اند که باید اضافه شوند. در ادامه بنا شد با روش مشارکتی، اشیاء از حیث ضرورت، دسته‌بندی شوند.

پس از این، کمی درباره مفهوم ضرورت صحبت و تصمیم بر آن شد که با رویکردی متفاوت و کمی سخت‌گیرانه‌تر این دسته‌بندی انجام شود که نهایتا ۴ دسته حاصل شد. تلاش برای نام‌گذاری جمعی هر دسته، نهایتا به این چهار عنوان رسید: «نباشه سخته»، «باشه بهتره»، «بستگی به آدمش داره» و «داره میره». در ادامه، به توضیح تعریف قراردادی هر دسته می‌پردازیم:

«نباشه سخته» اشیائی هستند که ضرورتشان در خانه برای اکثریت وجود دارد. اجناسی مانند؛ اجاق گاز، یخچال، ظروف غذاخوری، تلویزیون،  رختخواب، پرده و غیره. حدود ۵۰ قلم کالا در این لیست قرار داشتند که برای زندگی امروز ضروری بودند. لیست کامل این اشیاء از این قرار هستند: گاز رومیزی، فریزر، یخچال، پارچ و لیوان، فرش، بخاری، جای حبوبات، جای قند و شکر، کولر، پنکه، چوب لباسی داخل کمد، گوشی تلفن همراه و تبلت، وسایل حمام، سرویس چاقو، ماشین لباسشویی، ظروف غذاخوری، سشوار، سطل آشغال، ساعت، رنده، دستمال و دستگیره، تخته، بند رخت، تلویزیون، تابلو، پرده، تابه و قابلمه، شعله پخشکن، کامپیوتر و لپ تاپ، رختخواب، جای پیاز و سیب‌زمینی، صندلی، مبل و میز، ظروف فریزری، نمکدون، سه راهی، توالت‌شور، آینه، جعبه ابزار، جاروبرقی، کفگیر و ملاقه، آبکش، سینی، اتو، چوب لباسی، لوازم آرایش و ریش‌تراش، لباس و کفش، چهارپایه حمام، تلفن، جاکفشی، سفره، کمد لباس یا دراور، ظرف برنج، فنجان، قوری و کتری یا سماور، قاشق چنگال.

«باشه بهتره» به گروهی از اشیاء اطلاق شد که زندگی را ساده‌تر می‌کنند اما با نبودنشان روند زندگی مختل نمی‌شود. اشیائی مانند؛ میز کامپیوتر، کتابخانه، تختخواب، میز و صندلی ناهارخوری و غیره در این دسته جای گرفتند. تقریباً ۵۰ قلم از کالاها نیز در این دسته قرار دارند که عبارتند از؛ میز کامپیوتر، ترازوی آشپزخانه، آلبوم، ماکروفر، جانماز و قران، ماهواره، کتابخانه، گلدان، آباژور، آب مرکبات‌گیری، سیخ، بخارپز، خاک‌انداز، چاقوتیزکن، زودپز، سطل آشغال، ابزار واکس کفش، میز ناهارخوری، فلاکس، تخت‌خواب، شکرپاش، پاشنه‌کش، چای صاف‌کن، الک، فندک، قاشق چوبی و استام، جا ادویه، ماشین ظرفشویی، میز و صندلی ناهارخوری، میز تلویزیون، اسفند دودکن، چراغ قوه، زیر قابلمه‌ای، پاتختی، ظروف پذیرایی، میز آرایش، همزن برقی، ظروف روی میز، آب‌چکان، جای قاشق و چنگال کنار سینک، میز اتو، پادری، قندون، مودم، دکوری‌ها، چمدان، جارو رشتی، فر، تی، کمد توالت.

«بستگی به آدمش داره» مربوط به لیست کالاهایی است که سبک زندگی متفاوت نیاز به آن را تعیین می‌کند. برای کسی که زیاد عکاسی می‌کند، دوربین عکاسی ضرورت است و برای کسی که سیگار می‌کشد، وجود زیرسیگاری در خانه مهم است. انواع وسایل کار و وسایل فراغت در این دسته جا گرفتند. حدود ۶۰ قلم کالا در این دسته قرار دارند که عبارتند از؛ سبزی خردکن، تصفیه هوا، بخور، سینمای خانگی، گاز پیک نیک، پیمانه، تخته وایت‌برد، جاسیگاری، تلویزیون دوم، باربیکیو، دکوری‌های آشپزخانه، بخاری برقی، موکت، وسایل ورزشی، ظروف مسی، کلمن، چای‌ساز، برس لباس، اسپیلیت، زیرپایی، زیرانداز سفر، قالب کیک، توستر، سماور، چراغ مطالعه، ویدیو پروژکتور، ترازوی انسان، گاو صندوق، جاروی نپتُن، پتو دم‌دستی، پیش‌بند، پی اس فور، گوشت‌کوب برقی، روفرشی، شلنگ، آرام‌پز، قلیان، چرخ خیاطی، پشتی، فایل، ماساژور، ساز، پوست‌گیر، جاکنترلی، مخده، وسایل سفر، قهوه‌جوش، گردوشکن، دوربین، پلوپز، کنسول، هپی‌کال، هاون، میز تحریر، میز خاطرات، تزئینات توالت.

«داره میره»، اشیاء و لوازم کم‌ضروری و گاهی از رده خارج هستند که هنوز در خانه حضور دارند. وسایلی که چرخ‌گوشت، سرخ‌کن، دی‌وی‌دی پلیر و غیره که برخی به دلیل تغییرات تکنولوژی و برخی دیگر به دلیل تغییرات سبک زندگی جایگاه پیشین را در خانه ندارند. حدود ۳۰ قلم کالا از نظر این گروه در این دسته قرار گرفتند که عبارتند از؛ میز شطرنج، آب سبزی‌گیر، جای کیک، ساندویچ‌ساز، دیگ، سبد رخت‌چرک، میوه خشک‌کن، دی وی دی پلیر، آینه و شمعدان، رادیو ضبط، آلبوم دیجیتال، کنسول قاشق و چنگال، آکواریوم، بوفه و ویترین، جای دستمال کاغذی، قندشکن، آب انارگیری، هسته‌گیر، تلمبه خانگی، میز و صندلی بالکن، جای سی دی، سرخ‌کن، تخم‌مرغ پز، آفتابه، هواپز، چرخ‌گشت، میز تلفن، مگنت.

کارگاه، پس از این دسته‌بندی به پایان رسید و قرار شد در جلسات بعدی معنای هر کدام از این اشیاء و جزئیات بیشترشان بررسی شود. البته برای اعتبار این دسته‌بندی لازم است این موضوع با افراد دیگر نیز مطرح شده و نتایج آن با این کارگاه مقایسه شود. با گرفتن عکس یادگاری، برنامه به پایان رسید و قرار شد مباحث بیشتر در این زمینه، از طریق صفحه اینستاگرام پروژه پی گرفته شود.

 

گزارش چهارمین کارگاه آسیب‌شناسی سکونت و خانه: ما و اشیاء خانگی‌مان

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *